Gesloten centra: verzorging onder toezicht van de repressie

Publié le January 5, 2026 par Getting the Voice Out  - Read this post in English, Français

Het is een bekend feit dat plaatsen waarin mensen hun vrijheid worden ontnomen, geen prioriteit geven aan de naleving van de grondrechten. Achter de muren klinken stemmen die misstanden aan de kaak stellen. Tot deze plaatsen van opsluiting behoren ook de gesloten centra.

Gesloten centra zijn administratieve detentiecentra voor mensen zonder papieren in België. Ze worden beheerd door de Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) onder leiding van de minister van Asiel en Migratie. In deze centra sluit de Belgische staat mensen op die volgens haar geen geldige verblijfsvergunning hebben en die zij als “illegaal” bestempelt, in afwachting van hun uitzetting uit België. Het zijn de stemmen van deze mensen die we hier laten horen.

Wij zijn een collectief dat strijdt tegen de opsluiting van mensen zonder papieren. We willen hun stem buiten de muren laten horen. We strijden voor een wereld zonder grenzen en zonder gevangenissen, waarin iedereen vrij is om te leven, zich te verplaatsen en zich te vestigen waar hij of zij dat wil.

Gesloten centra schenden tal van grondrechten, met name de toegang tot kwaliteitsvolle gezondheidszorg.

Medische onafhankelijkheid: een illusie

In elk gesloten centrum is er een medische dienst (bestaande uit een arts en verpleegkundigen). Dit personeel staat rechtstreeks in dienst van de DVZ. Net als in gevangenissen valt het medisch personeel dus niet onder het ministerie van Volksgezondheid. Deze structurele ondergeschiktheid werpt een groot probleem op: hoe kan echte medische onafhankelijkheid worden gegarandeerd wanneer het medisch personeel in dienst is van de instelling die zelf verantwoordelijk is voor de organisatie van de detentie en de uitzettingen?

In theorie is het de bedoeling dat er in de centra permanent een medische dienst beschikbaar is en dat de artsen hun professionele onafhankelijkheid behouden. In de praktijk is deze onafhankelijkheid grotendeels illusoir. De arts van het centrum is verplicht om medische zorg te verlenen, maar in de meeste centra is hij/zij maar weinig aanwezig en bereikbaar. Hij/zij keurt onder andere de “Fit to Fly”-certificaten goed, die bevestigen dat een persoon “geschikt” is om per vliegtuig te worden uitgezet. Hij/zij wordt dus zowel verondersteld zorgverlener te zijn als actor van een repressief beleid. De zorgverleners, gevangen in een controlestructuur, kunnen hun primaire taak niet vervullen.

De zorg wordt een administratief instrument en het lijden van de gedetineerden wordt omgezet in louter gegevens, verwaarloosbaar in de logica van de uitzetting.

Zorg die vaak symbolisch en ontoereikend is

Talrijke getuigenissen maken melding van allerlei medische problemen, waardoor mensen in een toestand van extreme nood en verwaarlozing terechtkomen. Ongeacht het symptoom is de reactie volgens onze informatie vaak dezelfde: paracetamol of kalmeringsmiddelen. Het gebruik van “chemische dwangbuizen” (gedwongen of misbruik van kalmerende middelen of antipsychotica) wordt ook in sommige gevallen genoemd, en dat is zeker niet zeldzaam.

Bovendien zijn poliklinische consulten bij een specialist zeer moeilijk toegankelijk (zelden toegestaan en op kosten van de gedetineerde). Een van de klassieke antwoorden die aan mensen wordt gegeven, is: “U kunt zich na uw uitzetting in uw eigen land laten behandelen” (ongeacht de kwaliteit van de gezondheidszorg in het land van bestemming, de ontoegankelijkheid van bepaalde behandelingen of het gevaar dat de persoon bij aankomst loopt).

Organisaties zoals Artsen Zonder Grenzen (AZG) proberen ervoor te zorgen dat medische zorg in gesloten centra wordt gerespecteerd. Onlangs is een project gestart om bezoeken van vrijwillige artsen aan de centra te organiseren. Hun doel: specifieke personen bezoeken om een aanvullend advies te geven naast dat van de arts van het centrum. Deze opvolging door AZG is niet therapeutisch: ze heeft uitsluitend tot doel ervoor te zorgen dat de gedetineerden passende zorg krijgen. In sommige gevallen kan het medisch rapport van AZG door de advocaat van de betrokken persoon worden gebruikt bij juridische procedures.

Artsen Zonder Grenzen is voortdurend op zoek naar vrijwillige artsen voor de gesloten centra. Als dit soort engagement u interesseert, raden we u aan contact met hen op te nemen.

Het ontbreken van psychologische begeleiding is eveneens zorgwekkend. De weinige psychologen die er werkzaam zijn, vallen ook onder de DVZ en kunnen (volgens AZG) worden gezien als “belast met het aanvaarden van de detentie” in plaats van het bieden van echte ondersteuning. Hoe kan in een dergelijke context een therapeutische vertrouwensband worden opgebouwd en echte zorg worden geboden?

Structurele psychische nood

Zoals op alle plaatsen waar vrijheidsberoving plaatsvindt, creëren gedwongen opsluiting en de levensomstandigheden (overvolheid, ongeschikt voedsel, repressie) een bijzonder angstige omgeving. Het bijzondere aan gesloten centra is dat mensen voor onbepaalde tijd worden vastgehouden (in theorie maximaal twee maanden met enkele verlengingen, maar in de praktijk is dat vaak veel langer) en dat hun detentie gekenmerkt wordt door de voortdurende angst voor uitzetting. Hoewel ze al bijzonder kwetsbaar zijn als gevolg van hun migratietraject en de onzekerheid van hun administratieve situatie, krijgen ze te maken met een verslechtering van hun geestelijke gezondheid en psychologische druk.

“Om eerlijk te zijn, psychologisch gezien gaat het helemaal niet goed met ons. Ik heb het gevoel dat ik gek word. Er komen allerlei gedachten bij me op, daar denk ik buiten niet eens aan. Maar hier is het alsof het normaal is, je moet eraan denken om de tijd te doden.”

We krijgen te horen dat veel mensen angst- en depressieve stoornissen of posttraumatische stresssyndromen ontwikkelen, of in wanhoop vervallen. Hongerstakingen, zelfverminking of zelfmoorden zijn geen op zichzelf staande gevallen: ze wijzen op extreme nood in een systeem dat weigert te luisteren. In de centra en daarbuiten zijn hongerstakingen een middel om te protesteren. Het in gevaar brengen van het eigen lichaam wordt een middel om zich tegen de detentie te verzetten. Een middel om de controle over de ontnomen vrijheden terug te krijgen.

“Ik denk dat ik ook ga stoppen met eten, dat is het enige wat ik nog kan doen om mijn vrijheid te krijgen. Een man is al veertig dagen in hongerstaking. Hij gaat dood, en wij kunnen niets doen. Het is marteling om dat te zien.”

Doden in stilte

De dood van Tamazi Rasoian in het gesloten centrum van Merksplas in februari 2023 is een triest voorbeeld van het gewelddadige karakter van dit ondoorzichtige systeem. Na een hongerstaking werd deze Koerdische man van Georgische afkomst dood aangetroffen in zijn cel. Zijn familie, medegevangenen en verschillende ngo’s hebben melding gemaakt van verdachte sporen en verwondingen op zijn lichaam, maar de DVZ concludeerde al snel dat het om een “natuurlijke dood” ging. Medegevangenen hebben melding gemaakt van gedwongen injecties (mogelijk met antipsychotica). De familie heeft tot op heden nog steeds geen antwoorden gekregen. 

Dit drama staat niet op zichzelf: talrijke sterfgevallen in gesloten centra zijn zonder gevolg geklasseerd bij gebrek aan onafhankelijke controlemechanismen. We denken met name aan het recente overlijden van Mahmoud F. in het gesloten centrum 127bis, afgelopen oktober. Het gaat a priori om een zelfmoord, maar er is nu een onderzoek geopend om de exacte omstandigheden van zijn dood te achterhalen. Net als bij de andere sterfgevallen in gesloten centra (er zijn er bijna tien geregistreerd in de afgelopen tien jaar) doen het personeel van de centra, de DVZ en het ministerie van Asiel en Migratie weinig of niets van zich horen.

Vrijheidsberoving is schadelijk voor de gezondheid, ongeacht de detentieomstandigheden

Gesloten centra zijn op zich al destructief, zowel voor de lichamelijke als de geestelijke gezondheid. Vrijheidsberoving, zelfs voor een beperkte duur, is in strijd met de grondrechten. Ons collectief strijdt ervoor dat deze centra op een dag niet meer bestaan en dat het grenssysteem wordt afgeschaft.

We strijden niet voor een verbetering van de gezondheidszorg of de detentieomstandigheden in deze gevangenissen: we strijden voor het volledig afschaffen van opsluiting, of dat nu om administratieve of gerechtelijke redenen is.

Artikel geschreven op verzoek van de vzw I.Care, die zich bezighoudt met gezondheidsbevordering in gesloten omgevingen. Het artikel werd gepubliceerd in het tijdschrift MursMurs van winter 2025, dat handelt over zorgverlening in een vijandige gesloten omgeving (hier beschikbaar: https://indd.adobe.com/view/b26399de-31f9-4399-b4c6-b52c49777985).

Bronnen:

Ce contenu a été publié dans Migratiepolitiek, Politique migratoire, avec comme mot(s)-clé(s) , , , , . Vous pouvez le mettre en favoris avec ce permalien.